कोकणातील जैवविविधतेची अर्थव्यवस्था पहिल्या कापणीच्या आधी सुरू होते

उन्हाळ्यात कातळाचा एखादा भाग रिकामा दिसतो. उद्योजकाला तिथं न वापरलेली जमीन दिसू शकते. वनस्पतींचा अभ्यास करणाऱ्याला पावसाळ्यात वेगळं रूप घेणारा अधिवास दिसू शकतो. त्यामुळे पहिला आर्थिक निर्णय घेण्याआधी ज्ञानाचा प्रश्न येतो: तिथं आधीपासून काय आहे, ते आपल्याला समजलं आहे का?

कोकणात सुगंधी उद्योगाचा विचार करणाऱ्या प्रत्येकासाठी हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. परफ्यूमचा व्यवसाय वनस्पतींवर अवलंबून असतो. पण जैवविविधता म्हणजे तेल मिळू शकणाऱ्या वनस्पतींची यादी एवढंच नाही.

आपल्या नजरेआधीही निसर्गाचं काम सुरू असतं

पश्चिम घाटातील जैवविविधता आणि तिथंच आढळणाऱ्या अनेक प्रजातींचं महत्त्व युनेस्कोने नोंदवलं आहे.^[१] त्यामुळे स्थानिक अधिवासांचा काळजीपूर्वक अभ्यास करायला हवा. मात्र कोकणातील प्रत्येक भूखंड जागतिक वारसा स्थळ आहे किंवा एखाद्या शेताची पर्यावरणीय स्थिती या व्यापक नोंदीतूनच समजते, असा अर्थ नाही.

अपर्णा वाटवे यांच्या २०१३ मधील उत्तर पश्चिम घाट आणि कोकणातील कातळ-सड्यांच्या आढाव्यात विशिष्ट लहान अधिवास आणि अनेक स्थानिक प्रजातींची माहिती आहे.^[२] जमीन असणाऱ्या माणसासाठी याचा अर्थ साधा पण महत्त्वाचा आहे: जमीन वरून ओसाड दिसते, म्हणून तिचं पर्यावरणीय मूल्य ठरत नाही.

सड्यावर सपाटीकरण, माती टाकणं किंवा नवीन पीक आणण्यापूर्वी वेगवेगळ्या हंगामांत निरीक्षण आणि त्या अधिवासाची जाण असलेल्या व्यक्तीचा सल्ला मला महत्त्वाचा वाटतो. आधीपासून शेती असलेली जमीन, मानवी कामामुळे बदललेली जमीन आणि नैसर्गिक कातळाचा अधिवास या तीन वेगळ्या गोष्टी आहेत. तिन्हींसाठी एकच उपाय लागू होत नाही.

बाटलीच्या किमतीत न मावणारी चार मूल्यं

सुगंधी वनस्पतीचा व्यापारी उपयोग असू शकतो. ती एखाद्या अधिवासाचा भाग असते, तिच्याशी स्थानिक ज्ञान जोडलेलं असतं आणि घरच्या सांस्कृतिक आयुष्यातही तिला स्थान असू शकतं. ही मूल्यं एकमेकांत मिसळलेली असतात. बाजारभाव त्यातला काही भागच मोजतो.

एखाद्या वनस्पतीचा वास सुंदर आहे; पण उपयोगी अर्क कमी मिळतो, हंगामानुसार फार बदलतो किंवा काढणी महाग पडते, असं समजा. ती तेलासाठी चांगलं पीक ठरणार नाही. तरी बाग, अधिवास, शिक्षण किंवा सांस्कृतिक वापरासाठी तिचं मूल्य असू शकतं. व्यापारासाठी योग्य नसणं म्हणजे निरुपयोगी असणं नाही.

FAO च्या जैवविविधतेविषयीच्या मार्गदर्शक चौकटीत संवर्धन, संसाधनांचा जबाबदार वापर, स्थानिक समाजाचं ज्ञान आणि फायद्यांची न्याय्य विभागणी या गोष्टी एकत्र येतात.^[३] सुगंधी उद्योगाच्या प्रस्तावांकडे पाहण्यासाठी ही चौकट उपयोगी वाटते. ती आमच्या कामाला मिळालेलं प्रमाणपत्र नाही.

आधी ओळख, मग व्यवसायाची चाचणी

स्थानिक नाव ही चांगली सुरुवात आहे. पण एकच नाव वेगवेगळ्या वनस्पतींसाठी वापरलं जाऊ शकतं. योग्य जाणकाराकडून पुष्टी केलेली ओळख, वापरायचा भाग, स्रोत आणि निरीक्षणाची परिस्थिती नोंदवायला हवी. पानाला छान वास येतो म्हणून त्यातून किती अर्क मिळेल, उत्पादनात तो चालेल का आणि नियमित बाजार मिळेल का हे ठरत नाही.

एखादं पीक सुचवण्याआधी पाच प्रश्न एकत्र विचारावेसे वाटतात. त्या जागेवर ते योग्य पद्धतीने वाढेल का? वापरण्याजोगा माल किती देईल? संपूर्ण प्रक्रियेचा खर्च काय? ठरलेल्या गुणवत्तेचा माल घेणार कोण? आणि विस्तारामुळे पर्यावरणावर किंवा समाजावर काय खर्च पडेल?

“एकरी इतकी झाडं, तेलाला इतका भाव, म्हणजे एवढी कमाई” हा मोहक हिशेब इथं थोडा थांबतो. प्रयोगशाळेतील निकाल, विक्रेत्याच्या वेबसाइटवरील भाव आणि शेतावर चालणारा व्यवसाय हे तीन वेगळे पुरावे आहेत.

खसाच्या बाबतीत आम्हाला काय सिद्ध करावं लागेल?

कोकणातील सुगंधाच्या पुढच्या कामात आम्हाला खसाबद्दल कुतूहल आहे. कातळाच्या जमिनीवर त्याची लागवड तपासण्याची इच्छा हा संशोधनाचा प्रश्न आहे. स्थानिक परिस्थितीत नफा सिद्ध झाल्याचा प्रकाशित निष्कर्ष नाही.

छोट्या प्रस्तावित प्रयोगात झाडं किती टिकली, पाणी किती लागलं, मुळांची वाढ, काढणीची मेहनत, वापरण्याजोगं तेल, गुणवत्ता आणि एकूण खर्च मोजावा लागेल. पिशव्यांत लागवड केली, तर पिशव्या, मातीची वाहतूक, मजुरी आणि नंतरची विल्हेवाट हिशेबात येईल. झाडांची संख्या कमी आहे म्हणून प्रयोग आपोआप स्वस्त किंवा पर्यावरणाला योग्य ठरत नाही.

नेमकं काय तपासायचं आणि कोणत्या गोष्टी समान ठेवायच्या, हे सुरुवातीलाच ठरवावं. एका मोठ्या मुळाच्या फोटोपेक्षा योग्य कालावधीतील पुनःपुन्हा केलेली निरीक्षणं उपयोगी पडतील. जागेची पर्यावरणीय योग्यता आणि आवश्यक परवानग्या प्रयोगाआधी स्पष्ट झाल्या पाहिजेत.

स्थानिक ज्ञानालाही हिशेबात स्थान हवं

गावातील व्यक्तीने वनस्पती ओळखून दिली किंवा तिचा पारंपरिक उपयोग सांगितला, तर व्यवसायाला महत्त्वाची माहिती मिळाली. ती कशी नोंदवणार, श्रेय कसं देणार, कशी वापरणार आणि पुढे व्यापारी काम झालं तर त्या व्यक्तीचा सहभाग काय असेल—हे आधी ठरवावं. त्या प्रकल्पाला लागू होणाऱ्या जैवसंसाधन वापर आणि लाभवाटपाच्या अटी स्वतंत्रपणे तपासाव्या लागतील.

वनस्पतींची माहिती सार्वजनिक करतानाही भान हवं. दुर्मीळ वनस्पतीची नेमकी जागा सांगितल्यामुळे तिथून तोड वाढू शकते. शिकण्यासाठी माहिती देता येते; प्रत्येक संवेदनशील ठिकाणाचा माल गोळा करण्याचा नकाशा बनवण्याची गरज नसते.

सुगंधासाठी संधी अशी आहे की व्यवसाय वाढताना परिसराची समजही वाढावी. कधी योग्य पिकाची लागवड करावी लागेल. कधी इतर ठिकाणाहून जबाबदारीने माल घ्यावा लागेल. आणि कधी एखादा अधिवास आहे तसाच ठेवावा लागेल.

व्यवसायाने पैसे कमावल्यानंतरही त्या भूमीतलं जीवन टिकून राहत असेल, तरच तिला जैवविविधतेवर उभी राहिलेली अर्थव्यवस्था म्हणण्यात अर्थ आहे.

मुखपृष्ठावरील चित्र: AI-साहाय्याने तयार केलेलं संकल्पचित्र.

संदर्भ आणि पुढील वाचन

1. UNESCO World Heritage Centre, Western Ghats
2. Aparna Watve (2013), Status review of rocky plateaus in the northern Western Ghats and Konkan, Journal of Threatened Taxa
3. FAO, Environmental and Social Standard 1: Biodiversity conservation and sustainable management of natural resources

संशोधनाचे संदर्भ २५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी तपासले. वैयक्तिक दृष्टिकोन, प्रस्तावित पद्धती आणि उदाहरणं लेखकाची आहेत; स्रोतांतून घेतलेली माहिती लेखात दर्शवली आहे.

दिलीप परब · सुगंधाचे सहसंस्थापक · तिथवली, सिंधुदुर्ग

तुमच्या अनुभवातून या विषयात भर पडू शकते का? आमच्याशी संपर्क साधा.

या मालिकेतील इतर लेख

• गावात कारखाना उभा करणं आणि गावात उद्योग निर्माण करणं यात फरक आहे.
• एका टन गवती चहातून किती तेल? आकड्याच्या मागचा खरा हिशेब
• पांढऱ्या चाफ्यापासून परफ्यूमपर्यंत: वनस्पती आणि आठवणीमधलं काम
• गावात काम मिळतंय; पण पुढे जाण्याची वाट दिसतेय का?

कोकणातील उद्योगव्यवस्था · सुगंधी तेलाचा हिशेब · जैवविविधता आणि अर्थव्यवस्था · परफ्यूमची निर्मिती · काम, कौशल्य आणि समाज

संपूर्ण जर्नल पाहा

Read this article in English · All English articles · सर्व मराठी लेख