एका टन गवती चहातून किती तेल? आकड्याच्या मागचा खरा हिशेब

“एका टन गवती चहातून किती तेल मिळेल?” हा एक प्रश्न विचारला की व्यवसायाचा हिशेब सुटेल, असं वाटू शकतं. पण ही सुरुवात आहे. वजन कशाचं केलं, प्रक्रिया कशी झाली, तेलाची गुणवत्ता काय आली आणि खरेदीदार प्रत्यक्ष किती पैसे देणार—हेही विचारावं लागतं.

सुगंधामध्ये आम्ही कोकणात गवती चहाची लागवड करतो आणि वाफेने त्याचं तेल काढतो. त्यामुळे हा प्रश्न आमच्या रोजच्या कामाशी जोडलेला आहे. मात्र आमच्या पिकाचा अनुभव म्हणजे प्रत्येक शेतकऱ्याला तितकंच तेल मिळेल याची हमी नाही.

टक्केवारी सांगण्याआधी वजन कशाचं, ते ठरवूया

वजनावर आधारित तेलाचं प्रमाण म्हणजे वेगळं केलेल्या तेलाचं वजन भागिले प्रक्रियेसाठी भरलेल्या मालाचं वजन, गुणिले १००. १,००० किलो ताज्या गवतातून ३ किलो तेल मिळालं, तर ताज्या वजनावर प्रमाण ०.३% झालं. वाळवलेल्या मालावर दिलेली टक्केवारी या आकड्याशी थेट तुलना करता येत नाही.

गवत कोमेजवल्यावर त्यातलं पाणी कमी होतं. त्यामुळे टक्केवारी वाढली, एवढ्यावरून मूळ कापणीतून एकूण तेल अधिक मिळालं असं ठरत नाही. कापणीवेळचं वजन आणि टाकीत भरतानाचं वजन दोन्ही लिहावं. किलो आणि लिटरही वेगळे ठेवावेत. एकाचं दुसऱ्यात रूपांतर करण्यासाठी घनता माहीत असावी लागते.

हे मोजमापातले आणि गणितातले फरक आहेत. शेतकऱ्याची कमाई न वाढताही कागदावरचा आकडा मोठा दिसू शकतो.

संशोधनात परिस्थिती असते; सार्वत्रिक हमी नसते

Cymbopogon flexuosus या गवती चहावर तीन वेगवेगळ्या कृषी-पर्यावरणीय भागांत झालेल्या अभ्यासात ताज्या वजनावर ०.१७–०.२४% तेल आणि रासायनिक रचनेत बदल नोंदवले गेले.^[१] हे त्या अभ्यासाच्या परिस्थितीतले निष्कर्ष आहेत. तिथवलीत असंच होईल, असा अंदाज त्यातून थेट काढता येत नाही.

२०२४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या CSIR-CIMAP च्या वेगळ्या अभ्यासात कापणीच्या वेळा तपासल्या. त्या प्रयोगात गवती चहातून अधिक तेल मिळण्याची वेळ आणि तेलात सिट्रालचं प्रमाण अधिक असण्याची वेळ एकच नव्हती.^[२] म्हणजे “जास्त तेल” आणि “हवी असलेली रचना” नेहमी एकत्र वाढतीलच असं नाही. मात्र यावरून प्रत्येक शेतासाठी कापणीची एकच वेळ सांगणंही योग्य ठरणार नाही.

तीन टक्केवाऱ्या आणि तीन वेगळे हिशेब

पुढचं उदाहरण केवळ गणित समजण्यासाठी आहे. हे आमचे चालू दर, आमच्या शेतातील निष्कर्ष किंवा कमाईची हमी नाही. समजा, १,००० किलो ताजं गवत आहे, तेलाचा विक्रीभाव ₹१,००० प्रतिकिलो आहे आणि सर्व खर्च धरून एका बॅचचा वाट्याला येणारा खर्च ₹२,५०० आहे.

या गृहीतकांवर खर्च भरून निघण्यासाठी ०.२५% तेल मिळावं लागेल. भाव किंवा खर्च बदलला की हा आकडाही बदलेल. प्रत्यक्ष हिशेबात लागवड, कापणी, वाहतूक, इंधन, मजुरी, पाणी, देखभाल, यंत्रांची झीज, भांडवलाचा आणि विक्रीचा खर्च धरावा लागतो. एखादा खर्च विसरला की उरलेली रक्कम छान दिसते. माल नाकारला गेला किंवा पैसे उशिरा आले, तर चित्र पुन्हा बदलतं.

हायड्रोसोल आणि डिस्टिलेशननंतरचं गवत वापरता येऊ शकतं. पण त्यासाठी ग्राहक, उपयोगाला योग्य गुणवत्ता आणि हाताळणीचा वास्तव खर्च स्पष्ट असेल, तरच उत्पन्नाचा अंदाज धरावा. टाकीतून बाहेर पडणारी प्रत्येक गोष्ट आपोआप कमाई होत नाही.

गुणवत्तेसाठी स्वतंत्र पुरावा हवा

वास महत्त्वाचा आहे. पण खरेदीदाराच्या प्रत्येक निकषाचं उत्तर नुसत्या वासातून मिळत नाही. रासायनिक रचना तपासण्यासाठी संशोधनात गॅस क्रोमॅटोग्राफीसारख्या उपकरणाधारित पद्धती वापरल्या जातात.^[१] व्यापारी व्यवहारात तेलाचा उपयोग, कोणत्या चाचण्या करायच्या, नमुना कसा घ्यायचा आणि स्वीकारण्याचे निकष कोणते हे ठरलं पाहिजे. एकाच घटकाची टक्केवारी म्हणजे तेलाची पूर्ण ओळख नव्हे.

गरजेनुसार ओळख लावलेला नमुना जपून ठेवावा. दोन बॅचचा वास वेगळा वाटला, तर त्यांचा स्रोत आणि हाताळणीची नोंद उपयोगी पडते. आठवणीवरून सगळं पुन्हा जोडण्यापेक्षा ती अधिक विश्वासार्ह असते.

लागवड वाढवण्याआधी कोणती वही तयार करावी?

प्रत्येक बॅचसाठी शक्य तिथे वनस्पती किंवा वाणाची ओळख, शेताचा भाग, कापणीची तारीख, ताजं वजन, कोमेजवण्याचा कालावधी, टाकीत भरलेलं वजन, प्रक्रियेचा वेळ, मिळालेल्या तेलाचं वजन, वासाविषयी निरीक्षणं आणि चाचणीचा संदर्भ लिहावा. मजुरीचे तास, इंधन, इतर खर्च, विक्री आणि पैसे मिळाल्याची तारीखही जोडावी.

त्यानंतर समान परिस्थितींची तुलना करावी. कापणीचं वय, हवामान आणि प्रक्रिया हे सगळंच एकदम बदललं, तर फरक नेमका कशामुळे पडला हे ठरत नाही. उपयोगी प्रयोगात एक मुख्य गोष्ट बदलून तुलना पुन्हा करतात. सर्वोत्तम निकालासोबत निकालांमधला फरकही मांडतात.

आमच्या पुढील प्रकाशित नोंदी या दिशेने न्यायच्या आहेत. या लेखात पद्धत मांडली आहे; आमच्या शेतावर असा नियंत्रित प्रयोग पूर्ण झाल्याचा दावा केलेला नाही.

कधी कधी सर्वांत उपयोगाचा आकडा तो असतो, जो चुकीच्या गृहीतकावर मोठा खर्च करण्यापासून आपल्याला थांबवतो.

मुखपृष्ठावरील चित्र: AI-साहाय्याने तयार केलेलं संकल्पचित्र.

संदर्भ आणि पुढील वाचन

1. Lemongrass (Cymbopogon flexuosus) agronomic traits, oil yield and oil quality under different agro-ecological zones, primary study
2. A. Niranjana Kumar and colleagues (2024), Influence of diurnal harvesting times on essential oil yield and chemical composition, Journal of Spices and Aromatic Crops

संशोधनाचे संदर्भ २५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी तपासले. वैयक्तिक दृष्टिकोन, प्रस्तावित पद्धती आणि उदाहरणं लेखकाची आहेत; स्रोतांतून घेतलेली माहिती लेखात दर्शवली आहे.

दिलीप परब · सुगंधाचे सहसंस्थापक · तिथवली, सिंधुदुर्ग

तुमच्या अनुभवातून या विषयात भर पडू शकते का? आमच्याशी संपर्क साधा.

या मालिकेतील इतर लेख

• गावात कारखाना उभा करणं आणि गावात उद्योग निर्माण करणं यात फरक आहे.
• कोकणातील जैवविविधतेची अर्थव्यवस्था पहिल्या कापणीच्या आधी सुरू होते
• पांढऱ्या चाफ्यापासून परफ्यूमपर्यंत: वनस्पती आणि आठवणीमधलं काम
• गावात काम मिळतंय; पण पुढे जाण्याची वाट दिसतेय का?

कोकणातील उद्योगव्यवस्था · सुगंधी तेलाचा हिशेब · जैवविविधता आणि अर्थव्यवस्था · परफ्यूमची निर्मिती · काम, कौशल्य आणि समाज

संपूर्ण जर्नल पाहा

Read this article in English · All English articles · सर्व मराठी लेख